فصلنامه علمی مطالعات بیداری اسلامی

چکیده در دوران سلطنت پهلوی، بخشی از سیاست‌های شبه مدرنیزاسیون دولت بر پایه قوانینی مغایر با شریعت اسلامی سامان می‌یافت. حوزه علمیه قم در این فضای سکولار، متناسب با شرایط و ظرفیت‌های موجود، با اتخاذ شیوه‌های متنوع در پی ابطال این قوانین یا جلوگیری از اجرای سیاست‌های دولت برآمد. از زمان بازتأسیس حوزه توسط آیت‌الله حائری تا رحلت آیت‌الله بروجردی در سال ۱۳۴۰ش، اگرچه مقاومت صریح و آشکار روحانیون و مراجع حوزه در برابر این سیاست‌های مشهود بود، اما هم‌زمان برخی رویکردهای به‌ظاهر محافظه‌کارانه نیز وجود داشته است؛ رویکردهایی که ممکن است به‌عنوان نوعی مدارا، سازش یا همزیستی محتاطانه با دولت تعبیر شود. روایت تاریخی این مواجهه و واکاوی راهبردهای متنوع مقاومت حوزه قم در برابر سلطه سیاسی دولت، مسأله اصلی این تحقیق است.(مسأله) پرسش اصلی این است که راهبردهای مقاومت حوزه قم در برابر تصمیمات و اقدامات ضدمذهبی سلطنت پهلوی را چگونه می‌توان تبیین نمود.(پرسش) این مقاله با روش تاریخی ـ اسنادی و در چارچوب نظریه «روایت نهانی» جیمز اسکات انجام شده است.(روش) یافته‌ها نشان می‌دهد حوزه قم به‌عنوان نهاد بیداری و مقاومت فرهنگی، با اتخاذ استراتژی‌های متنوع مقاومت، توانست استقلال نهادی و مشروعیت دینی خود را در دوره‌ای که دولت ظرفیت مخالفت آشکار را محدود می‌کرد، حفظ نماید. این مقاومت‌های روزمره، گرچه در ظاهر کوچک و محدود بودند، اما به‌تدریج به فرسایش مشروعیت دولت کمک نمود و زمینه‌ساز تحولات اجتماعی گسترده‌تر در آینده شد.(یافته‌ها)